Có một nỗi niềm mà gần như huấn luyện viên Yoga mới ra nghề nào cũng mang trong lòng: vừa muốn đi thật nhanh, vừa sợ mình chỉ là cái bóng của người khác. Nhìn những người đi trước đã có chỗ đứng, có học viên, có dấu ấn riêng, nhiều người trẻ tự hỏi: làm sao để phát triển nhanh mà vẫn là chính mình, chứ không phải bản sao của ai?
Sau hơn 15 năm đứng lớp và đồng hành đào tạo hàng trăm huấn luyện viên Yoga, thầy Đặng Kim Ba — người sáng lập Học viện Yoga T.Kim — cho rằng câu trả lời nằm ở một nghịch lý ít ai ngờ. Nó bắt đầu từ chính hai chữ mà nhiều người trẻ e ngại nhất: bắt chước.
“Đi sau” là gánh nặng, hay là món quà?
Hãy hình dung hai người cùng muốn đến một thành phố ở rất xa. Người thứ nhất đi trước, không bản đồ, tự dò từng con đường, lạc mất vài lần, có đoạn phải quay lại. Người thứ hai khởi hành sau, nhưng có sẵn tấm bản đồ mà người đi trước đã vẽ bằng chính những lần lạc đường ấy. Ai sẽ tới nhanh hơn?
Trong nghề Yoga cũng vậy. Nhiều người mới vào nghề cứ nhìn người đi trước rồi thở dài: “Họ thành công hết rồi, mình đi sau thì còn cơ hội nào.” Nhưng các cụ ta có câu “ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau” — đi sau, phần nguy hiểm đã có người dò giúp, mình bước vào phần an toàn hơn. Người khai phá có thể mất 5 năm, 10 năm trả học phí bằng vấp ngã; còn người đi sau, đôi khi chỉ cần 2–3 năm đã có thể chạm tới thành tựu tương đương — nếu biết cách.
Nhà bác học Isaac Newton từng viết một câu để đời: “Nếu tôi nhìn được xa hơn, đó là vì tôi đứng trên vai những người khổng lồ.” Một bộ óc vĩ đại như Newton còn không ngại thừa nhận mình đứng trên thành quả của người đi trước. Vậy thì, câu hỏi đầu tiên dành cho mỗi người mới vào nghề: bạn đang cố sáng tạo từ con số không, hay đang từ chối phần thưởng mà cả một thế hệ thầy cô đã để lại?
Nghịch lý lớn: sao chép một người là bản sao, học trăm người là chính mình
Đây là chỗ mà rất nhiều huấn luyện viên trẻ hiểu sai, và vì hiểu sai mà tự trói chân mình.
Có một câu nói nổi tiếng, thường được gán cho nhà soạn kịch Wilson Mizner: “Sao chép từ một tác giả là đạo văn; sao chép từ nhiều tác giả là nghiên cứu.” Nghe có vẻ đùa, nhưng đó là một sự thật sâu sắc. Nếu chỉ bắt chước đúng một người — y hệt cách họ dạy, cách họ nói, cách họ quay video — thì đúng là một bản sao. Nhưng nếu học cái hay của người này, cái tinh tế của người kia, cái tử tế của người nọ, rồi hợp nhất tất cả lại trong con người mình — thì điều bước ra không còn là bản sao của ai nữa. Nó là chính bạn.
“Nhà thơ non tay thì bắt chước; nhà thơ lão luyện thì đánh cắp. Nhà thơ tồi làm hỏng thứ họ lấy, còn nhà thơ giỏi biến nó thành thứ tốt hơn, hoặc ít nhất là khác đi.”
— T.S. Eliot, tiểu luận Philip Massinger (tập The Sacred Wood, 1920)
Hãy nhìn Lý Tiểu Long. Ông không phát minh ra võ thuật từ hư không. Ông học quyền Vịnh Xuân, rồi quyền Anh, đấu kiếm phương Tây, nhu thuật… và “hấp thụ những gì hữu ích, loại bỏ những gì vô dụng, thêm vào những gì của riêng mình”. Kết quả là Tiệt Quyền Đạo — một phong cách độc nhất vô nhị mang tên ông. Lý Tiểu Long là minh chứng sống cho điều này: học từ trăm người không làm ta mất chất; chính nó tạo ra chất riêng.
Khổng Tử, từ hơn hai nghìn năm trước, đã gói trọn tinh thần ấy trong sáu chữ: “Tam nhân hành, tất hữu ngã sư” — trong ba người cùng đi, ắt có một người là thầy ta. Người thật sự giỏi không hỏi “ai xứng làm thầy mình”, mà hỏi “mình học được gì từ mỗi người mình gặp”.
Thầy Kim Ba cũng không ngoại lệ. Thầy thú nhận, nét chữ của mình hôm nay vốn là “mượn” từ một người bạn tên Tùng ngồi cạnh hồi lớp 10 — thấy chữ bạn đẹp quá nên ngồi tập theo. Cách thầy pha trò khi giảng, cách quay video, màu áo đỏ quen thuộc, chiếc vòng tay… tất cả đều là sự hòa tan từ rất nhiều người thầy đi trước. Thầy chưa từng xấu hổ vì điều đó, bởi thầy tin vào một nguyên tắc: bắt chước nhiều đến một mức nào đó thì tự khắc thành phong cách của riêng mình.
Bắt chước không phải là vụng trộm — đó là cách bộ não con người học
Nhiều người ngại bắt chước vì thấy nó… kém sang. Như thể người sáng tạo thật thụ thì phải tự nghĩ ra mọi thứ. Nhưng khoa học nói ngược lại.
Nhà tâm lý học Albert Bandura, từ thập niên 1960 với thuyết học tập xã hội (social learning theory) và thí nghiệm búp bê Bobo nổi tiếng năm 1961, đã chỉ ra: con người học phần lớn không phải bằng thử–sai một mình, mà bằng quan sát và mô phỏng những người xung quanh. Đây là một trong những lý thuyết nền tảng của tâm lý học hiện đại. Đứa trẻ học nói bằng cách nhại lại bố mẹ; người thợ học nghề bằng cách nhìn thầy làm. Bắt chước không phải là gian lận — đó là cơ chế học tập tự nhiên và mạnh mẽ nhất mà tạo hóa ban cho loài người.
Vậy nên, thay vì coi bắt chước là điều đáng ngại, thầy Kim Ba khuyên hãy coi nó là một kỹ năng cần luyện — và luyện cho nhanh. Người học nhanh không phải người thông minh hơn, mà thường là người bỏ được cái sĩ diện “tôi phải tự nghĩ ra” để mạnh dạn học hỏi cái hay của người khác một cách cởi mở. Câu hỏi tỉnh thức ở đây là: điều gì đang ngăn bạn học nhanh — là năng lực, hay là nỗi sợ bị xem là “kẻ bắt chước”?
Từ bắt chước đến phong cách riêng: bốn nấc thang Shu–Ha–Ri
Nếu phương Tây có Bandura, thì phương Đông từ lâu đã có một tấm bản đồ tuyệt đẹp cho hành trình này. Người Nhật, trong võ đạo và các môn nghệ thuật cổ truyền (như Aikido), có khái niệm Shu–Ha–Ri (守破離) — ba chặng của con đường đi đến tinh thông:
- Shu (守 — Giữ): Tuân thủ tuyệt đối khuôn mẫu của thầy. Lặp đi lặp lại đến khi cơ thể thuộc nằm lòng, không thêm bớt, không sáng tạo vội.
- Ha (破 — Phá): Khi đã nhuần nhuyễn cái khuôn, bắt đầu thử nghiệm, điều chỉnh, phá vỡ những gì không còn phù hợp với mình.
- Ri (離 — Lìa): Vượt lên trên khuôn mẫu, học từ chính trải nghiệm của mình, tạo ra lối đi riêng. Đến đây, luật lệ ngày xưa đã thấm vào máu đến mức không cần nghĩ đến nữa.
Nghe rất giống chính chu trình mà thầy Kim Ba vẫn chia sẻ với học viên. Thầy gọi nó bằng ngôn ngữ đời thường hơn — bốn bước:
- Bắt chước: Lấy nguyên cái đang hiệu quả của người đi trước — cấu trúc bài dạy, cách định tuyến, cách dẫn dắt lớp — và làm theo cho chuẩn. Đừng phát minh lại bánh xe.
- Đo lường: Làm xong phải kiểm tra. Cái hiệu quả với một thầy nam liệu có hợp với một cô giáo nữ? Cái hợp với lớp 50 người ở thành phố có hợp với lớp 8 người ở quê? Người ta làm ra kết quả, mình làm chưa ra — vậy mình còn thiếu mảnh ghép nào? Hỏi lại cho rõ.
- Tối ưu: Nhìn vào nguồn lực và cơ hội riêng để điều chỉnh cho ra kết quả tốt hơn. Thay vì gọi điện hỏi từng học viên, thầy Kim Ba mời họ lên quay hình để nhiều người cùng xem — đó là tối ưu.
- Cải tiến: Khi đã ra kết quả ổn định, nâng cấp từng chi tiết — cách chỉnh tư thế, cách trò chuyện, cách nhắn tin chăm sóc học viên. Mỗi lần nhích lên một chút, lâu dần thành khác biệt lớn.
Và đây là điều cốt lõi mà thầy Kim Ba muốn mỗi người làm nghề khắc ghi: trong cả hành trình ấy, hãy bám lấy kết quả, đừng dính chặt vào phương tiện. Hãy hình dung bạn muốn đến Hà Nội. Người đi trước chọn xe máy. Bạn có thể đi xe máy, đi ô tô, hay đi bộ — đó là lựa chọn của bạn. Điều duy nhất quan trọng là cuối cùng bạn có đến Hà Nội hay không. Rất nhiều huấn luyện viên mắc kẹt vì cứ loay hoay với phương tiện — “phải dạy đúng kiểu này”, “phải quay đúng cách kia” — mà quên mất đích đến. Câu hỏi tỉnh thức: bạn đang mải mê chọn phương tiện, hay đã thật sự rõ mình muốn đến đâu?
Nơi phong cách thật sự ra đời: dám học chéo ngành
Nếu chỉ bắt chước những người trong làng Yoga, một người sẽ giỏi ngang họ là cùng. Nhưng nếu dám bước ra ngoài, mang cái hay của một ngành khác về ngành mình — đó là lúc phong cách độc đáo ra đời.
Thầy Kim Ba lấy ví dụ ngay từ cách mình làm video trò chuyện. Cái kiểu ngồi bàn, có ánh đèn hắt sau lưng, có khách mời đối thoại như thế này — trong giới Yoga gần như không ai làm. Thầy học nó từ các talkshow truyền hình: người làm truyền hình giỏi kể chuyện, giỏi dẫn dắt cảm xúc; thầy mượn cái khung ấy, nâng cấp, rồi đưa vào lĩnh vực Yoga của mình. Khi một huấn luyện viên bắt chước cả những người đứng đầu ở ngành khác — chứ không chỉ trong ngành mình — tốc độ và sự khác biệt sẽ tăng lên gấp nhiều lần.
Đó cũng chính là lý do “học trăm người” lại tạo ra cái riêng: bởi không ai khác trên đời có đúng tổ hợp những người thầy mà bạn đã chọn để học.
Đòn bẩy của người đi sau
Người khai phá ngày xưa phải tự mò đường. Còn người đi sau của thời đại này có trong tay những đòn bẩy mà họ chưa từng có: cộng đồng để hỏi han, người cố vấn để rút ngắn đường, công nghệ để khuếch đại, mối quan hệ, nguồn lực, và quan trọng nhất — tài năng riêng của chính mình.
Trong một buổi trò chuyện, thầy Kim Ba ngồi cùng cô giáo Nguyễn Bùi — một huấn luyện viên Yoga đến từ Hải Phòng, nhưng xuất thân là vận động viên và có nền tảng ngành y, từng giảng dạy ở trường y. Thầy nói với cô: đó chính là đòn bẩy mà rất ít huấn luyện viên Yoga có được. Phần đông có thể đọc vài cuốn sách giải phẫu; còn một người được đào tạo y khoa bài bản thì sở hữu thứ mà thế hệ sau “không bắt chước nổi” — vì nó đòi hỏi nhiều năm dùi mài. Bài học ở đây: hãy tìm cho ra cái đòn bẩy không-thể-sao-chép của riêng bạn, và đừng ngại để mọi người biết đến nó.
Một sự thật ngược đời: người bạn đang bắt chước, một ngày có thể quay lại học bạn
Đây là hạt giống cuối cùng mà thầy Kim Ba muốn gửi gắm.
Nếu bắt chước thật nhanh, đo lường thật kỹ, tối ưu thật khéo và cải tiến không ngừng — thì đến một lúc nào đó, sự tiến bộ của một người sẽ vượt lên trên cái khuôn ban đầu. Người mà hôm nay bạn đang ngước nhìn để học, một ngày kia rất có thể sẽ quay lại tham khảo cách bạn làm. Thầy Kim Ba nói mình đã chứng kiến điều đó xảy ra nhiều lần.
Cho nên, đừng bao giờ xem người đi trước là bức tường chắn đường. Họ là đòn bẩy để mình bật lên. Cùng một con người ở phía trước, có người nhìn thấy rào cản, có người nhìn thấy bệ phóng — và chính cái nhìn ấy quyết định bạn đi nhanh hay đứng yên.
Thầy Kim Ba đã có một buổi trò chuyện trọn vẹn về chủ đề này cùng cô giáo Nguyễn Bùi. Bạn đọc có thể xem lại đầy đủ những chia sẻ và ví dụ thực tế tại đây:
Câu hỏi thường gặp
Bắt chước nhiều như vậy thì có còn là chính mình nữa không?
Còn — và càng rõ là chính mình hơn. Sao chép đúng một người mới khiến bạn thành bản sao. Khi học cái hay từ nhiều người rồi hòa tan trong con người, kinh nghiệm và giá trị của riêng mình, kết quả là một tổ hợp độc nhất mà không ai khác có. Đó chính là phong cách riêng.
Người mới ra nghề nên bắt đầu bắt chước từ đâu?
Bắt đầu từ những thứ đã được chứng minh là hiệu quả: cấu trúc một buổi dạy, cách định tuyến tư thế cho an toàn, cách mở đầu và kết thúc lớp. Hãy chọn vài người thầy mình thật sự ngưỡng mộ, học cho chuẩn “cái khuôn” của họ trước, rồi mới nói đến chuyện điều chỉnh.
Làm sao biết mình đã chuyển từ “bản sao” sang “phong cách riêng”?
Khi học viên nhớ đến một huấn luyện viên vì những điều rất riêng — cách trò chuyện, cách chỉnh tư thế, cách chăm sóc — chứ không phải vì “giống thầy nào đó”. Đó là lúc nhiều ảnh hưởng đã hòa tan thành chất riêng.
Bắt chước bao lâu thì nên bắt đầu cải tiến?
Không có con số cố định, nhưng nguyên tắc là: chỉ cải tiến sau khi đã đo lường và xác nhận cái mình bắt chước thật sự ra kết quả. Cải tiến quá sớm, khi chưa nắm vững cái khuôn, dễ thành “phá” mà không “giữ” — giống như bỏ qua chặng Shu để nhảy thẳng vào Ha.
Đòn bẩy lớn nhất của một huấn luyện viên Yoga mới ra nghề là gì?
Là tài năng hoặc trải nghiệm riêng mà ít người trong nghề có được — nền tảng y khoa, kinh nghiệm thể thao, khả năng kể chuyện, một câu chuyện vượt khó của chính mình. Hãy tìm ra nó và dùng nó làm điểm tựa, vì đó là thứ người khác khó sao chép nhất.
Người đang trên hành trình làm nghề và muốn đi cùng một cộng đồng có thể tham khảo thêm cách xây dựng phong cách riêng cho huấn luyện viên Yoga, cách xây dựng thương hiệu cá nhân, hoặc tìm hiểu khóa đào tạo huấn luyện viên Yoga 200H của thầy Đặng Kim Ba.
